Gerger Tarihçesi

İlçenin tarihi; İlin genel tarihine uygun bir karakter taşımakla birlikte coğrafi olarak dağlık bir alanda yer alması ve ulaşım zorlukları nedeniyle bazı farklılıklar gösterir. Bazı kaynaklara göre M.Ö.VI.Yüzyılın ilk yarısında yaşayan Selevkos Kralı Arsemes, Fırat üzerinde aşağı ARSEMİA adlı bir kent kurmuştur. Bu kent Gerger Kalesi olarak halen bulunmaktadır. Aşağı ARSEMİA KOMMAGENE krallı, zamanında kışlık kent olarak kullanılırdı. Bu bölge daha sonra Doğu ROMA (Bizans) İmparatorluğunun eline geçmiştir. Bu tarihlerde, halkın geneli Hristiyanlık dininin Gregoryan Mezhebine bağlı olup, Hicri 135 yılında Abbesi halifelerinden Ebu Cafer-el Mansur’un Adıyaman, Kahta ve Samsatla birlikte burayı da fethettiğini görmekteyiz. Bölge bu tarihten sonra İslamlaşmaya başlamıştır. Daha sonra Gerger ve çevresi Abbasilerin zayıflamasıyla HAMDANİLER’in sonra tekrar Bizansın eline geçmiştir. Selçuklular zamanında Gümüştekin 1066 yılında Hısn-ı Mansur’u ele geçirmiş fakat iç karışıklıklardan dolayı geri çekilmiştir. Selçukluların bölgedeki hakimiyeti 1071 yılında Büyük Selçuklu İmparatoru ALPARSLAN’ın Bizans İmparatoru Romanos Diognes (Romen Diyojen)’i Malazgirt’te uğrattığı büyük yenilgiden sonra kesinleşmiştir. Bölge, Selçukların yıkılmasından sonra Artukoğullarının eline, onlardan sonra da I. Haçlı Seferi münasebetiyle Haçlıların eline geçmiştir. Zengiler, Artuklular,Frank Kontluğu,Eyyubiler ve daha sonra da Anadolu Selçukluların eline geçmiştir. Baba İshak isyanı nedeniyle Türkiye Selçuklularının zor duruma düşmesini fırsat bilen Moğolların saldırıya geçmesiyle bu bölge de Moğol istilasına maruz kalıp Moğolların eline geçer. Bu bölgenin daha sonra Memlukluların onlardan sonra da Timurluların eline geçtiğini görmekteyiz. Timurluların çekilmesinden sonra yörenin DULKADİROĞLULARI’nın eline geçtiğini ve uzun süre onların elinde olduğunu görüyoruz. 1515 Turnadağ savaşıyla yöre Osmanlıların eline geçmiştir. Adıyaman İli ve İlçelerinin sonraki tarihi süreç içerisinde durumu şöyledir; Adıyaman, 1849 yılında sancak haline getirilen Diyarbakır’a bağlanmıştır. 1859 yılında Malatya Sancak olunca Gerger, Malatya’ya bağlanmıştır. Cumhuriyet dönemine Malatya-Pütürge İlçesine bağlı köy olarak giren Gerger 1 Aralık 1954 yılında İl olan Adıyaman’a bağlanmıştır. İlçe merkezi 1954-1957 yılları arasında halen köy tüzel kişiliğine sahip Güngörmüş köyünde bulunuyorken. 25.06.1957 tarih ve 9642 sayılı Resmi Gazetede yayınlanarak 7022 Sayılı Kanunun uygulamasıyla 10 Şubat 1958 yılında İlçe merkezi Budaklı köyü ALDUŞ mezrasına (şimdiki Gerger İlçesi) nakil edilmiştir.

Coğrafi Konumu

İlin genel yüzölçümü 7.614 Km. olup, bunun 702 Km.si İlçemizi kapsamaktadır. Adıyaman’ın kuzeydoğusunda yer alan Gerger’ in kuzeyinde Malatya’ nın Pötürge ilçesi; doğusunda Diyarbakır’ ın Çüngüş ve Çermik ilçesi ve Şanlıurfa’ nın Siverek ilçesi; güneyinde Kahta; batısında Sincik İlçeleri ile sınırdır. İlçenin doğu ve güney sınırını Fırat Nehri üzerinde yapılan Atatürk Baraj Gölü çizmektedir. Deniz seviyesinden yüksekliği 770 M.dir. İlçe, tümüyle dağlık bir bölgede kurulmuştur.En yüksek noktası Kımıl Dağı 2250 M. Yüksekliğindedir. Kürdek, Hacı Bazı ve Kımıl önemli dağlarıdır. Çet, Kürdek, Ovacık, Kımıl Dağı ve Beyaz Çeşme yaylaları ilçe sınırlarındadır. Ayrıca Güngörmüş ve Gürgenli Köyleri’ nin arasında Kara Göl isminde bir göl bulunmaktadır. Gerger ilçesinde bulunan yaylalar Çet, Kürdek, Ovacık, Kımıl Dağı ve Beyaz Çeşme yaylalarıdır. İlçenin 5 km. uzağında Eskikent Köyü'nün kuzeyinde Murfan mağaraları da bulunmaktadır. Gerger ilçesi; il merkezine 105 km. uzaklıkta ve ulaşım karayolu ile yapılmaktadır. Karayolu ağı ise; Adıyaman, Kahta, Narince, Gerger ve Gölyurt’ a kadar gitmektedir. Yol asfalttır. Gölyurt karayolu’ nun 18 Km. ‘si stabilizelidir. İlçe sınırlarında bulunan önemli akarsular, başta Fırat nehri olmak üzere Demirtaş Çayı ile Çifthisar Çayıdır. İklimi; kışları soğuk, yazları sıcak ve kuraktır. Bu özellikleri ile Akdeniz iklimi ve kara iklimine sahiptir.

Eğitim

İlçede eğitim ve kültür düzeyi oldukça düşüktür. İlçe halkı çocuklarını İlköğretimi bitirinceye kadar okula göndermektedir. Orta öğretime devam eden öğrencilerin büyük bölümü erkeklerdir. Kız öğrencilerden çok azı orta öğretime devam etmektedir. İlçemizin öğrenci sayısı 6 843, nüfusu 28.111 olup, %25'ni öğrenciler oluşturmaktadır. İlçenin eğitim ve Kültür seviyesinin yükseltilmesi için İlçe merkezine yakın köylerin taşımalı eğitim kapsamına alınması gerekmektedir. Gerger merkez hudutları içerisinde İlçe dışında 45 köy 107 mezra ile birlikte toplam 152 yerleşim yeri olmasına karşılık okul yapısı ÇİZELGE: 5’de dağılım şekli gösterilmiştir. Eğitim öğretim yapılan 97 okulun da 93'ü köy ve mezralarda 4 de İlçe merkezinde bulunmaktadır. Bu köy ve mezralar İlçe merkezine 05-45 Km. uzaklıkta bulunmaktadır. Bu nedenle İlçe Merkezinde bulunan Y.İ.B.Okulunun pansiyona geçirilmesi halinde ve yeni bir ek binanın yapılması gerekmektedir. Bu da eğitim seviyesinin yükseltilmesine katkı sağlayacaktır. İlçede yüksek öğretim ve eğitim kuruluşları yoktur. İlçenin okuma yazma oranı %80'dir. İlçemizde basım evi, kitapevleri, sinema, tiyatrolar, spor ve folklor faaliyetleri yoktur.

İlçemizde Halk Eğitim Merkezine ait hizmet binası yoktur. Binanın olmaması birçok Halk Eğitim hizmetlerini engellemektedir. Halk Eğitim çalışmaları S.Y.D.Vakfına ait halıcılık binasında devam etmektedir. 2004-2005 Eğitim öğretim yılında Halk Eğitim Merkezi Müdürlüğü bünyesinde ÇİZELGE : 6’de gösterilen kurslar açılmıştır. 2005 yılında dokunan 1028,14 m² Karşılığında 103.527.000.000 milyar lira para İlçe ekonomisine katkısı olmuştur.

Nüfus Dağılımı

2000 Genel Nüfus Sayımı kesin  sonucuna göre İl nüfusu 623 811 olup, bu nüfusun %4.4’ü  Gerger İlçesinde oturmaktadır. Gerger Nüfusu ise 27.208'dir. Bu nüfusun   4.223'ü İlçe Merkezinde, 22 985’i ise köylerde oturmaktadır. Merkez ve köy halkının %90'ı tarım ve hayvancılık ile uğraşmaktadır. Tarım ve hayvancılık potansiyeli yeterli olmadığından halkın çoğunluğu Adana ve İstanbul'da çalışmaktadır. İlçemizin 2000 yılında yapılan Genel Nüfus sayımında tespit edilen nüfusunun %80'i okur yazardır. Gerger İlçesinin 1955'den buyana demografik gelişimi Çizelge - 1’ de gösterilmiştir.

ÇİZELGE - 1

Görüldüğü gibi Gerger'de kısmi bir nüfus azalışı vardır. İlçe merkezinin nüfusu 1955'den 2000'ne kadar 899'dan 4.223'e yükselmiştir. Yaklaşık 4,8 kat artan merkez nüfusu, nüfus hareketinin köylerden İlçe merkezine doğru olduğunu göstermektedir. 1955 nüfus sayımı 100 endeks alınarak, Türkiye ve Gerger İlçesindeki nüfus artışı endeks ÇİZELGE 1’de gösterilmiştir. İlçenin nüfusu 1985 yılında bir artışa sahip olmuştur. Fakat 1987 ve 1998 yılları arasında özellikle Adana, Mersin ve İstanbul'a göçlerin olmasından dolayı nüfusta azalmalar olmuştur.İlçe dışına göçün açık bir kanıtı da İlçemizde doğurganlık oranının yüksek olmasıdır. Cinsiyet ve ana dile göre nüfus dağılımı ise 2000 yılında yapılan Genel Nüfus sayımında İlçemizin Genel Nüfusu 27.208 olarak tespit edilmiş olup, bu nüfusun 12.461'sı erkek 14.747'si ise kadındır. Ana dile göre İlçemizin nüfus dağılımı ise şöyledir. 13.742 kişi Kürtçe, 12.246 kişi Zazaca 1.220 kişi Türkçe konuşmaktadır.

Tarihi Yerleri

Gerger İlçesinin Oymaklı köyündeki kale, Roma döneminde inşa edilmiş, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde surlar, kale kapıları ve tonozlu yapı grupları eklenerek kullanılmıştır. Kalıntılarının büyük bölümü ayakta olan kale, çıkışın güç olması nedeni ile turizm amaçlı kullanılamamaktadır. Fırat Nehri’nin batı yakasında yer alan Gerger kalesi, M.Ö. 2. yüzyılda Kommageneliler’in atası olan Arsemes tarafından kurulmuştur. Kale, Kommagene Krallığı’nın doğu sınırını oluşturmakta olup Fırat nehri üzerindeki geçişlerin kontrol noktası durumundadır. Sarp kayalar üzerine, Aşağı Kale ve Yukarı Kale olmak üzere iki bölümde inşa edilen Gerger Kalesi, Kommageneliler’in ilk idare merkezi durumunda olup, aynı zamanda kutsal bir tapınak görevini de üstlenmiştir.
Üç girişi bulunan Yukarı Kale'nin 1. kapısı yanında kayalardan oyulmuş merdivenler, koridorlar ve mezarlar bulunur. 3. kapı çevresinde Kral Samos ve torunu I. Antiochus tarafindan yazdırılan altı kitâbe bulunmaktadır. Kalenin üst kısımlarında yapı temelleri, burçlar; alt kısımlarında su sarnıçları ve evlere ait kalıntılar bulunmaktadır. Aşağı kalede Orta Çag'a ait İslam yapı temelleri olduğu bilinmekle birlikte, kalıntıları iyi durumda değildir. Yine kayalardan oyulmuş merdiven ve koridorlar, su sarnıçlarına ait kalıntılar bu bölümde de bulunmaktadır. Aşağı Kale'nin batı surlarına dışarıdan bakıldığında kayalara oyulmuş Kral Samos'a ait bir rölyef görülmektedir. Dört metre yüksekliğindeki rölyefte Kral Samos tören giysileri üzerinde silahlarla kuşanmış ve sağ elini ileri doğru uzatmış olarak ayakta tasvir edilmiştir.

Ulaşım

Kaynak : T.C. Gerger Kaymakamlığı (www.gerger.gov.tr)